Możemy tu spotkać różnorodność edycji biblii w przekroju chronologicznym, napisane w wielu językach i dialektach, wydawane w różnych formatach, począwszy od wielkich foliałów po małe edycje kieszonkowe. Podziwiać możemy księgi bogato zdobione, ilustrowane drzeworytami i miedziorytami oraz te skromne, przeznaczone do powszechnego, codziennego użytku.

Biblie w zbiorach Biblioteki Elbląskiej

Nauki o Ziemi

Najstarszymi rękopisami w Bibliotece Elbląskiej są dwa średniowieczne łacińskie dokumenty z XIV w. sporządzone na pergaminie. Wiele rękopisów związanych jest z Gimnazjum Elbląskim. Są to sztuki pisane przez rektorów i nauczycieli dla potrzeb teatru szkolnego. W zbiorach znajdują się również zeszyty uczniów, niektóre zachwycają przepięknymi kolorowymi ilustracjami z motywami roślinnymi i zwierzęcymi.

rękopisy

W zbiorach Biblioteki Elbląskiej znajduje się 8938 woluminów starych druków. Są wśród nich druki tłoczone w elbląskich oficynach drukarskich, jak i w innych drukarniach w Polsce i zagranicą. Te tłoczone w elbląskich drukarniach w większości dotyczą Elbląga i są to przede wszystkim druki okolicznościowe upamiętniające awanse, śluby, pogrzeby znaczniejszych obywateli miasta, drukarstwa oraz Gimnazjum Elbląskiego. W większości innych druków przeważa piśmiennictwo religijne : biblie, księgi liturgiczne, literatura kaznodziejska oraz literatura filozoficzna i historyczna.

stare druki

druki XVIII w.

Norwidiana

W zbiorach zabytkowych Biblioteki Elbląskiej znajduje się 1250 tytułów czasopism ( 9950 roczników). Są wśród nich dzienniki, tygodniki, miesięczniki, kwartalniki i roczniki o różnej tematyce i obejmujących wszystkie dziedziny życia. Czasopisma podobnie jak i dzisiaj były ważnym źródłem informacji na temat życia codziennego, dostarczały wiadomości oraz ciekawostki z kraju i ze świata. Pojawienie się pierwszych gazet to pojawienie się pierwszych reklam prasowych, które miały na celu wychwalanie produktów (ich zalet), towarów i usług znajdujących się na rynku. Reklamy miały formę informacji handlowych, zawierały nazwy oraz adresy sklepów, w których dany towar można było nabyć, informowały też często o jego cenie.

czasopisma

Większość przechowywanych dzisiaj w Bibliotece Elbląskiej pism okazjonalnych pochodzi z byłej Biblioteki Gimnazjalnej, późniejszej Miejskiej. Są to druki gratulacyjne, ślubne, żałobne, jubileuszowe oraz wiersze na różne okazje (np. podziękowanie za wyzdrowienie). Najczęściej dotyczą aspektów biograficznych oraz odnoszą się do gimnazjum. Pisma okolicznościowe zwykle oprawione są w klocki – są współoprawne z innymi drukami, zbliżonymi tematycznie lub czasowo (rok wydania). Często pojedyncze pisma, publikowane przez różnych autorów (duchownych, nauczycieli oraz osoby prywatne) wydawane były jako jeden druk. Biblioteka Elbląska posiada sporą kolekcję druków tłoczonych nie tylko w elbląskich oficynach drukarskich, ale i w wielu drukarniach zarówno w Polsce jak i zagranicą. Druki żałobne dostarczają wiele informacji – prezentują życiorysy, pomagają poznać życie rodzinne i zawodowe osób znanych i zasłużonych. W Polsce dopiero w ostatnich latach zaczęto dostrzegać w literaturze okolicznościowej obfite i dotychczas mało wykorzystywane źródło informacji o życiu epoki, losach i sprawach społecznych, a są one cennym materiałem historycznym.

Druki okolicznościowe

Dokumentami życia społecznego określa się druki wydawane w celu osiągnięcia doraźnych celów informacyjnych, propagandowych, reklamowych i normatywnych, odzwierciedlające wewnętrzną działalność różnego rodzaju organizacji, stowarzyszeń i instytucji, grup społecznych. Zawarte w nich wiadomości są często efemeryczne, unikatowe oraz niedostępne w innych materiałach. Zwykle przeznaczone są dla określonego kręgu odbiorców i najczęściej do pozaksięgarskiego sposobu rozpowszechniania. Charakteryzują się różnorodną formą i szatą graficzną, występują w postaci druków ulotnych, zwartych i ciągłych. Część z nich ma znikomą wartość, ale są bez wątpienia i takie, których wartość jako materiału źródłowego dla następnych pokoleń badaczy trudno przecenić. Biblioteka Elbląska w swoich zbiorach posiada afisze, exlibrisy, kalendarze, pocztówki, plakaty, fotografie, książki telefoniczne, foldery, zaproszenia, sprawozdania i biuletyny przedstawiające wydarzenia z różnych dziedzin życia lokalnego. Dokumenty te są źródłem informacji o sposobie i poziomie życia ludności i jej zainteresowaniach. Z upływem lat DŻS-y nabierają znaczenia historycznego jako ślady minionej epoki.

Dokumenty życia społecznego

Fotografie, zdjęcia współczesne

Nauki przyrodnicze (fizyka, chemia, nauki biologiczne i medyczne, nauka o Ziemi, astronomia), to dziedziny nauki które możemy odnaleźć w zabytkowych zbiorach Biblioteki Elbląskiej. Pod daną kategorią odnajdziemy kompendia wiedzy o glebach i gruntach, opisy powierzchni Ziemi, podział wód i lądów, przegląd występujących grzybów, atlasy i opisy występujących na Ziemi gatunków roślin, zwierząt, minerałów oraz wykazy ptaków (nazwy łacińskie i niemieckie) wraz ze szczegółowym opisem ich bytowania. Wiele z tych pozycji miało służyć dzieciom i młodzieży oraz ich rodzicom w pogłębieniu świadomości ekologicznej, znajomości gatunków rzadkich lub zagrożonych i objętych ochroną. Dzieła te obejmują XV – XX wiek i są to zarówno książki, rękopisy i notatki znanych profesorów wykładających na uniwersytetach (m. in. : Kurt Sprengel, Jakub Woit). Dumą Biblioteki są przepięknie kolorowane zielniki, m. in. : inkunabuł Herbarius wydany w Pasawie w 1485r, drukowany przez znanego drukarza Johannesa Petriego (1441-1511), zajmującego się głównie drukiem ksiąg medycznych i astronomicznych (w tym również dzieł M. Kopernika) oraz dzieło Jerzego Joachima Retyka : NARRATIO PRIMA, wydane w Gdańsku w 1540 r. – pierwsza opublikowana informacja będąca streszczeniem nowej teorii heliocentrycznej Mikołaja Kopernika.

Nauki przyrodnicze

Elbląg był w prowincji Prus Zachodnich drugim po Gdańsku ośrodkiem prasowym, mającym dobrze zorganizowany system informacyjny, który przynosił dość obfite informacje z życia polityczno-społecznego Niemiec. Periodyki elbląskie były redagowane poprawnie, szata graficzna dość schematyczna – nie wyróżniająca się od innych prowincjonalnych gazet, dopiero umieszczanie ilustracji sprawiło, iż ich wygląd uległ zmianom. Czasopisma były przeznaczone dla szerokiego kręgu czytelników, reprezentujących różne grupy zawodowe. Są wśród nich zarówno typowe dzienniki informacyjne, przynoszące wiadomości z najbliższej okolicy, kraju i ze świata (tych jest najwięcej) jak i czasopisma specjalistyczne (np. „Landwirtschaftliche Mitteilungen”, „Freie Lehrerzeitung“) oraz kościelne i o tematyce religijnej („Kirchenzettel der Stadt Elbing“, „Mennonitische Blätter“). Do periodyków zaliczyć też należy biuletyny urzędowe oraz ukazujące się cyklicznie informatory organów miejskich czy instytucji („Elbinger Kreis-Blatt”, „Jahresberichte der Kleinkiderbewahranstalten”). Najmniej liczną grupą są czasopisma o charakterze naukowym i kulturalnym („Elbinger Jahrbuch”, „Ostdeutsche Literatur, Kunst und Wissenschaft”). Do wielu czasopism dołączane były dodatki (kobiece, dziecięce, weekendowe o charakterze rozrywkowym etc.). Ważnym elementem każdej gazety były reklamy zarówno miejscowych sklepów, lokali i usługodawców, jak i pozamiejscowych, ogólnoniemieckich firm i produktów. Jako że gazety codzienne były jedyną drogą dotarcia do szerokich kręgów lokalnej społeczności, zamieszczano w nich liczne ogłoszenia (informacje o zebraniach stowarzyszeń, wydarzeniach kulturalnych i imprezach, repertuar teatru i kin, ogłoszenia matrymonialne, oferty pracy, ogłoszenia typu znaleziono-zagubiono).

Czasopisma elbląskie

Do zbiorów regionalnych Biblioteki Elbląskiej zaliczamy książki o charakterze źródłowym : zarządzenia wład miasta, plany, sprawozdania, statuty stowarzyszeń i instytucji, księgi adresowe, kroniki oraz cenne opracowania monograficzne (opis miasta Elbląga Fuchsa, prace Toeppena, Kerstana ). W kolekcji odnaleźć można biografie znamienitych obywateli miasta : burmistrzów, członków Rady Miejskiej, lekarzy, kupców, pastorów, księgarzy i drukarzy. Prace wykazują rzetelność i wnikliwość historiografów, są dokumentami opisującymi wydarzenia z życia elblążan oraz ich codzienne troski. To świadectwa tamtych czasów i skarbnice wiedzy nie tylko dla historyków, ale też dla zwykłych czytelników zainteresowanych przeszłością naszego miasta. Większość jednostek to pozycje niemieckojęzyczne, pochodzące ze zbiorów dawnej Biblioteki Miejskiej (Stadtbibliothek).

Materiały regionalne

Zbiory zabytkowe Biblioteki Elbląskiej to niezwykle cenna kolekcja inkunabułów, starodruków, rękopisów i głównie niemieckojęzycznych czasopism z XIX i XX wieku. Pokaźny zbiór Biblii (ok. 160 wydań w różnych językach), listy pasterskie, pieśni, Ewangelie, mogą służyć jako nieoceniony materiał do badań dla teologów. Ponadto Biblioteka posiada XVI i XVII wieczne łacińskie źródła piśmienne do badań nad historią doktryny i idei Kościoła pióra św. Augustyna, św. Tomasza z Akwinu, Marcina Lutra oraz listy papieskie Piusa II, Bonifacego VIII, Leona I. Istotną część zbiorów stanowią także traktaty filozoficzne autorstwa klasyków myśli Arystotelesa, Kartezjusza, Spinozy, Platona, Seneki oraz fundamentalne dla współczesnej geometrii dzieła Euklidesa. Pośród książek XVIII wiecznych i nowszych przeważają wydawnictwa niemieckojęzyczne z zakresu teorii i historii literatury, leksykologii, językoznawstwa, literatury pięknej (głównie klasyka niemiecka, tłumaczenia na niemiecki- między innymi dzieł polskich), geografii, nauk ścisłych, historii. Szczególne pod względem poznawczo-źródłowym są kolekcje muzykaliów oraz zbiory kartograficzne. Zbiory zabytkowe liczą blisko 57.000 jednostek

Zbiory zabytkowe

Biblioteka Elbląska w swoich zbiorach posiada sporą kolekcję czasopism regionalnych, wychodzących w Prusach Zachodnich oraz prowincji wschodniopruskiej. Należą do niej m. in. gazety codzienne („Königsberger Freimüthige”), biuletyny urzędowe poszczególnych rejencji (gdańskiej, bydgoskiej, kwidzyńskiej), periodyki kościelne i wydawane przez poszczególne grupy wyznaniowe („Pastoralblatt für Diözese Ermland”, „Zions-Pilger”). Z czasopism naukowych najliczniej reprezentowane są periodyki historyczne, wydawane częstokroć przez miejscowe stowarzyszenia historyczne lub „starożytności” („Altpreussische Forschungen”, „Zeitschrift des Westpreussischen Geschichtsvereins”) i genealogiczne („Altpreussische Geschlechterkunde”, „Danziger familiengeschichtliche Beiträge”). Na uwagę zasługują dwie sezonowe gazetki wychodzące w nadmorskiej miejscowości letniskowej Krynica Morska, będącej wówczas najpopularniejszym nadbałtyckim kurortem – „Kahlberger Woche” i „Kahlberger Kurzeitung”, a także bogato ilustrowany miesięcznik kulturalny „Ostdeutsche Monatshefte”.

Czasopisma regionalne

Rocznik Elbląski (http://rocznik.bibliotekaelblaska.pl/) – periodyk ukazujący się od 1961 roku, wydawany przez Polskie Towarzystwo Historyczne / Oddział w Elblągu. Czasopismo ukazuje się dzięki wsparciu finansowemu Urzędu Miejskiego w Elblągu. Poszczególne tomy rocznika zawierają bloki rozpraw naukowych, dotyczących m.in. historii miasta i regionu ; materiały źródłowe ; recenzje i omówienia ; kroniki (sprawozdania z działalności instytucji oraz stowarzyszeń kulturalnych i naukowych). Wszystkie prace poparte są bibliografią, w których autorzy starają się odnotować wszystkie wykorzystane do pracy publikacje książkowe i prasowe. Prestiż każdego numeru podnoszą również artykuły autorów pozamiejscowych, pochodzących z Polski oraz innych krajów, m.in. z Łodzi, Gdańska, Torunia, Niemiec, Rosji. Wszystkie artykuły naukowe i źródła historyczne służą poznawaniu ciekawych i skomplikowanych dziejów miasta Elbląga. Artykuły zagranicznych badaczy, niewątpliwie wpływają na różnorodność prezentowanych na łamach periodyku przyczynków, a przez to na jego wysoki poziom i dużą wartość poznawczą. Rocznik Elbląski służy nie tylko historykom elbląskim, ale i tym wszystkim, którym nieobca jest kultura i historia elbląska. Periodyk spełnia w życiu miasta ważną rolę kulturotwórczą. W komitecie redakcyjnym „Rocznika” zasiadało na przestrzeni lat wielu uznanych historyków i specjalistów z różnych dziedzin, m. in. zmarły prof. dr hab. Marian Biskup. Obecnie redaktorem naukowym „Rocznika Elbląskiego” jest prof. dr hab. Andrzej Groth. Członkowie: prof. dr hab. Wiesław Długokęcki (Malbork), ks. dr Mieczysław Józefczyk (Elbląg), prof. dr hab. Marian Mroczko (Gdańsk), Jacek Nowiński (Elbląg), Wiesława Rynkiewicz-Domino (Elbląg), Grażyna Kluge (Elbląg), Maria Kubacka . Sekretarz redakcji: Joanna Szkolnicka (Elbląg).

Rocznik Elbląski

Gimnazjum Elbląskie oficjalnie rozpoczęło swoją działalność w 1535 r. Jej pierwszym rektorem był humanista Wilhelm Gnapheus. Dzięki jego aktywności szkoła dość szybko zdobyła rozgłos nie tylko na terenie Prus Królewskich. Reklamą elbląskiego gimnazjum były widowiska teatralne organizowane na ulicach Elbląga, w trakcie których uczniowie popisywali się łacińskim oracjami. Publikowano wiersze napisane przez uczniów w języku łacińskim. Jednym z pierwszych (ten się akurat zachował) był zbiorek wydany w roku 1541 w Gdańsku. O popularności szkoły decydował też zapewne fakt, że elbląskie gimnazjum było drugą w Polsce szkołą humanistyczną, kształcącą młodzież znającą już dość dobrze łacinę. Biblioteka Elbląska w swoich zbiorach posiada programy szkolne pisane przez rektorów, dzieła i sztuki teatralne napisane przez wybitnych nauczycieli oraz zeszyty uczniów.

Gimnazjum Elbląskie

Henryk Nitschmann – (1826 -1905) - niemiecki poeta, muzyk, miłośnik, znawca i tłumacz literatury polskiej. Oprócz pracy translatora zajmował się muzyką poważną, komponował utwory, był krytykiem muzycznym oraz organizatorem koncertów. W swoim testamencie (napisanym po polsku) zapisał większość swego majątku miastu Elbląg na cele charytatywne. Część jego księgozbioru liczącego blisko 3000 pozycji znajduje się w Bibliotece Elbląskiej. W kolekcji odnaleźć można biogramy, notatki rękopiśmienne, druki okolicznościowe, muzykalia, książki oraz różne ciekawostki : m.in. list po polsku z banku do mieszkającego wówczas w Sopocie przy ul. Morskiej H. Nitschmanna.

Henryk Nitschmann

Wśród elbląskich ludzi parających się historią na uwagę zasługuje działalność naukowa m.in. Carstenna, Satori-Neumanna, Toeppena, Fuchsa, Tolckemita i Dorra. Otrzymali oni bardzo staranne wykształcenie w gimnazjach, na uczelniach i uniwersytetach całego świata. Wartość pozostawionych przez nich opracowań jest bardzo różna. Znajdują się wśród nich te cenne ze względu na swoją treść albo ze względu na fakt, iż starsze źródła na których bazowali zaginęły. Wysoko można ocenić rzetelność i wnikliwość autorów za historyczne szczegóły, a także zdolności manualne ujawnione przy sporządzaniu rysunków, herbów czy map. W kolekcji odnaleźć można biografie znamienitych obywateli miasta, życiorysy i genealogie elbląskich rodzin, kroniki i prace poświęcone historii miasta i regionu elbląskiego. Znajdują się tu wiadomości z topografii, zarządzania finansami, budownictwa, wiadomości o szpitalach, wojskowości, informacje o powstających towarzystwach oraz bractwach. Publikacje te to kroniki z życia , cenne źródła faktograficzne.

Kronikarze i historycy elbląscy

Biblioteka Elbląska w swoich zbiorach posiada kolekcję druków tematycznie związaną z reformacją i historią kościołów elbląskich. W rozprawach omówiono historię kościołów wraz z opisem poszczególnych elementów wyposażenia, opisano parafie i szkoły w miastach i wsiach poszczególnych dekanatów, przedstawiono wykazy duchownych, zaprezentowano druki okolicznościowe zawierające kolędy, pieśni, arie, mowy pogrzebowe oraz programy kościelne. Największą grupę stanowią kazania, homilie dziękczynne oraz druki z modlitwami na poszczególne dni świąteczne. Dużą ilość wydawanych publikacji stanowią również podręczniki do nauki religii opisujące zwyczaje, wierzenia i praktyki religijne. W kolekcji odnajdziemy znanych działaczy reformacji, pisarzy, teologów i naukowców którzy przyczynili się do ożywienia literatury, nauki i oświaty.

Reformacja i kościoły elbląskie

Wystawa zakłada przybliżenie szerokiej publiczności ciekawych kolekcji i zbiorów. Biblioteka Elbląska prezentuje trzy ciekawe tematy : życie i twórczość C. K. Norwida (1821-1883)- poety, dramatopisarza, prozaika i artysty plastyka. Norwid, odkryty na nowo w początkach ubiegłego stulecia przez Z. Przesmyckiego, uważany jest za jednego z najbardziej oryginalnych pisarzy polskich, którego twórczość cechuje wyrafinowany artyzm i filozoficzna głębia. Drugim tematem są zielniki. Wybrane pozycje zawierają liczne miedziorytnicze, kolorowane ręcznie ilustracje prezentujące bardzo wysoki poziom zarówno pod względem naukowym jak i artystycznym. Trzecim tematem wystawy są biblie. Możemy tu spotkać różnorodność edycji biblii w przekroju chronologicznym, napisane w wielu językach i dialektach, wydawane w różnych formatach, począwszy od wielkich foliałów po małe edycje kieszonkowe. Podziwiać możemy księgi bogato zdobione, ilustrowane drzeworytami i miedziorytami oraz te skromne, przeznaczone do powszechnego, codziennego użytku.

Wystawy

Polecane

Historia teatru w Elblągu sięga początku XVI wieku i związana jest z teatrem szkolnym działającym przy Gimnazjum Elbląskim. Pierwsze przedstawienie „Acolactus” wystawiono w 1536 roku w czasie Sejmiku Generalnego Prus Królewskich w Elblągu. Była to komedia pierwszego rektora gimnazjum Wilhelma Gnapheusa. W XVII i XVIII wieku w Elblągu gościły angielskie i niemieckie trupy komediantów oraz zawodowe zespoły teatralne z Królewca. Teatr zawodowy z własnym gmachem, zespołem artystycznym powstał dopiero 1 września 1846 r. Wystawiano farsy, komedie, dramaty, opery i organizowano koncerty symfoniczne. Większość zgromadzonych w Bibliotece Elbląskiej materiałów dotyczących teatru stanowi zbiór afiszy, plakatów, programów sztuk, imprez i koncertów muzycznych.